KIỂM SOÁT HUYẾT ÁP CHU PHẪU

1. Tổng quan

    Theo thống kê của tổ chức y tế thế giới (WHO), năm 2023 tại Việt Nam có đến 30% số người trong độ tuổi từ 30 đến 79 tuổi có vấn đề về huyết áp. Trong đó có 47% các trường hợp được điều trị, nhưng chỉ có 13% kiểm soát được bệnh. Kết quả điều tra dịch tễ quốc gia cũng cho thấy có ¼ dân số gặp vấn đề huyết áp ở mức báo động với gần 50% trong số đó không biết mình mắc bệnh.
    Các chứng cứ đã chỉ ra rằng: chỉ với việc mắc tăng huyết áp ở mức độ trung bình đã làm tăng đáng kể các nguy cơ tử vong của bệnh lý mạch vành như thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim… Mức độ nặng của biến chứng phụ thuộc vào độ nặng của tăng huyết áp và thời gian mắc.
    Trong số trước, chúng tôi đã đề cập đến vấn đề “nhịn ăn uống trước phẫu thuật, làm thế nào mới đúng”. Lần này, chúng tôi cung cấp cho quý đọc giả một phần thông tin về kiểm soát huyết áp chu phẫu - nghĩa là: trước-trong-sau phẫu thuật. 

2. Mục đích

    Việc kiểm soát huyết áp ở người lớn, cần phẫu thuật – mà không phải là phẫu thuật tim, làm giảm đáng kể tỉ lệ tử vong do nhồi máu cơ tim sau phẫu thuật.

3. Chỉ định

    Áp dụng cho người bệnh tăng huyết áp chuẩn bị phẫu thuật theo chương trình

4. Thận trọng

    Người bệnh suy tim nặng.

5. Thực hành    

Trước phẫu thuật:     
•    Khai thác kỹ các vấn đề sau: thời gian mắc, phân độ, thuốc đang sử dụng, tầm soát các biến chứng của tăng huyết áp (bệnh lý mạch vành, bệnh lý đột quỵ do não, thiếu máu não thoáng qua, suy giảm chức năng thận, phì đại thất trái, suy tim).
•    Xem lại hồ sơ bệnh án ghi nhận huyết áp trung bình trong thời gian nằm viện để xác định huyết áp nền. 95% người bệnh có tăng huyết áp là nguyên phát không có nguyên nhân rõ ràng. Tuy nhiên, cần chú ý đến tăng huyết áp thứ phát đặc biệt ở người trẻ hơn (tầm soát bệnh nhu mô thận, rối loạn chức năng tuyến giáp, cường aldosterone, u tuyến thượng thận) với tình trạng khởi phát sớm, mức độ tăng nhanh.
•    Xem xét tiếp tục hoặc ngừng sau đó thay thế bằng các thuốc khác theo hướng dẫn bên dưới. Việc thay thế thuốc bằng thuốc tương đương cần được xem xét kỹ lợi ích/nguy cơ và có thể tham khảo thêm ý kiến từ chuyên gia tim mạch.
   
•    Cần kiểm soát huyết áp sao cho giá trị huyết áp dao động trong khoảng 20% giá trị nền, huyết áp tâm thu không dưới 100mmHg và huyết áp trung bình > 60-70mmHg nhằm làm giảm tổn thương cơ tim chu phẫu.
•    Với các trường hợp đã kiểm soát huyết áp đường uống bằng nhiều thuốc nhưng huyết áp tâm thu vẫn ≥ 180mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 110mmHg, cần hoãn phẫu thuật đối với các trường hợp không phải cấp cứu và hội chẩn chuyên gia tim mạch để phối hợp điều trị tối ưu.
Lưu ý: các thuốc ức chế beta không được ngừng trước phẫu thuật và không được khởi trị ngay trước phẫu thuật nếu chưa được điều trị bằng thuốc này trước đó.

Trong phẫu thuật:
•    Duy trì huyết áp tâm thu trong khoảng 20% giá trị nền, huyết áp trung bình > 65mmHg.
•    Mục tiêu huyết áp trong mổ còn phụ thuộc vào yếu tố phẫu thuật. Ví dụ các phẫu thuật mạch máu lớn hoặc phẫu thuật nội sọ đôi khi cần ngưỡng huyết áp hẹp hơn trong khoảng thời gian nhất định để giảm biến chứng sau phẫu thuật.

Sau phẫu thuật:
•    Cần duy trì huyết áp tâm thu tối thiểu > 90mmHg. Huyết áp thấp dưới mức này trong giai đoạn hậu phẫu thường đi kèm với nhồi máu cơ tim, bệnh mạch máu não và tử vong.  Nguy cơ càng tăng thêm nếu thời gian tụt huyết áp kéo dài mà không được điều trị thích hợp. Ngưỡng này có thể cao hơn ở những người bệnh mắc tăng huyết áp nặng hơn trước đó.
•    Trong khi giảm đau không đủ, kiểm soát huyết áp không tốt dẫn đến tăng huyết áp cũng làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim do rối loạn cung – cầu oxy, suy tim, chảy máu vết mổ.

6. Tóm lại

    Việc nhịn ăn, uống trước phẫu thuật là đúng nhưng cần phải đảm bảo an toàn đặc biệt là trên các đối tượng có nhiều bệnh lý nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh lý thần kinh… Nhịn đúng, đủ và sử dụng thuốc phù hợp vừa là chìa khóa chiến lược vừa là hành trang an toàn cho bạn khi phẫu thuật và hồi phục sớm sau phẫu thuật. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.    Freedman R, Herbert L, O’Donnell A, Ross N, Wilson IH, Allman KG, editors. Oxford Handbook of Anaesthesia. 5th ed. Oxford: Oxford University Press; 2022. Chapter 5, Cardiovascular disease – Hypertension. p.116–118.
2.    Tait A, Howell SJ. Preoperative hypertension: perioperative implications and management. BJA Educ. 2021;21(11):426–432. doi:10.1016/j.bjae.2021.07.002
3.    Bộ Y tế. Hướng dẫn gây mê hồi sức. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2022.
4.    Bộ Y tế. Hướng dẫn nhịn ăn và cung cấp carbohydrate trước phẫu thuật. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2024.

Tác giả: BS Trang Thế Anh - Khoa Gây mê - Hồi sức, Bệnh viện Sản - Nhi An Giang.